Şangay Zirvesi’nin ardından… Çin yeni bir dünya düzeni talep ediyor

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

2025’teki Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) Devlet Başkanları Zirvesi, 31 Ağustos – 1 Eylül 2025 tarihlerinde, Çin’in Tianjin kentinde yapıldı. Rusya, Çin, Hindistan ve öbür yedi ülkenin liderleri, Şanghay İşbirliği Örgütü’nün son yıllık zirvesi için bir araya gelerek ABD’nin küresel liderliğine meydan okudu. Çin’in liman kenti Tianjin’de toplanan 10 üyeli ŞİÖ, 24 yıl önceki kuruluşundan bu yana ebat ve tesir olarak büyümeye devam ediyor. Tam üyelik kapsamında Belarus, İran, Kazakistan, Kırgızistan, Pakistan, Tacikistan ve Özbekistan da yer alıyor. Başlangıçta ABD’nin Orta Asya’daki etkisine karşı bir mani olarak görülen örgüt, 2017’de Hindistan ve Pakistan’ı, 2023’te İran’ı ve 2024’te de Belarus’u kapsayacak şekilde genişledi. Zirvede, Rusya Devlet Başkanı Putin ile Çin lideri Şi Jinping arasında “sınırsız ortaklık” vurgusu öne çıktı. Ayrıca Putin, NATO ve ABD etkisine karşı “Avro-Atlantik modele bağlı olmayan” dengeli bir emniyet sistemi önerdi. REKLAM Xi Jinping, ABD öncülüğündeki mevcut küresel sistemin yerini alabilecek, daha adil ve kapsayıcı bir sistem vizyonu olan Global Governance Initiative (GGI)’yi sundu. Bu girişim, uluslararası kuralları yeniden şekillendirmeyi amaçlıyor. Zirvede, uzun süredir tartışılan fakat bugüne kadar hayata geçirilemeyen SCO Kalkınma Bankası kurulumuna ilişkin somut adımlar karara bağlandı. Çin, bu bina üzerinden altyapı ve ekonomik projeleri finanse etmeyi hedefliyor. Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) Kısa Kısa Kuruluşu: 2001’de Çin, Rusya, Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan ve Özbekistan tarafından kuruldu. Üyeler: Çin, Rusya, Hindistan, Pakistan, İran, Belarus, Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Özbekistan (10 ülke). Örgüt üyesi ülkelerin sima ölçümlerinin toplamı, Avrasya kıta parçasının yaklaşık yüzde 65’ini kapsıyor, dünya nüfusunun yüzde 40’ını ve küresel gayrisafi hasılanın yüzde 30’unu temsil ediyor. Amaç: Başlangıçta hudut güvenliği ve radikal tehditlerle mücadele; bugün ekonomik, siyasi ve emniyet işbirliğini kapsıyor. Öne çıkan faaliyetler: Ortak askeri tatbikatlar, emniyet koordinasyonu, enerji ve altyapı projeleri. Genişleme süreci: 2017’de Hindistan ve Pakistan, 2023’te İran, 2024’te Belarus katıldı. Eleştiriler: Demokratik standartların düşük olduğu ülkeleri bir araya getirmesi ve Batı karşıtı bir blok gibi algılanması. Bölgesel bir bloktan daha geniş bir ittifaka 2001 yılındaki kuruluşundan bu yana ŞİÖ’ye temel olarak bölgenin ekonomik süper gücü Çin yargıç olurken, Rusya ise örgütü eski Orta Asya Sovyet cumhuriyetleri; Kazakistan, Özbekistan, Tacikistan ve Kırgızistan üzerindeki etkisini sürdürmek için kullanmaya çalıştı. Rusya’nın ekonomik etkisi, bilhassa Batı’nın giderek ağırlaşan yaptırımları altında giderek azalırken, hem Rusya hem de Çin örgütü bölgesel askeri işbirliği için bir çerçeve olarak kullandı. Belarus, İran, Pakistan ve Hindistan daha sonra ŞİÖ’nün gelişen etkisinden hisse almak amacıyla birliğe katıldılar, ancak üyeliklerinin değeri henüz netleşmiş değil. İran ve Belarus yaptırımlar ve insan hakları ihlalleri nedeniyle uluslararası kınamalara maruz kalırken, Pakistan askeri donanım konusunda Çin’e aka ölçüde bağımlı durumda. REKLAM Xi Jinping’in fazla kutupluluk vizyonu Chicago Üniversitesi’nden siyaset bilimci Dali Yang, ŞİÖ’nün Çin’in kurucuları arasında yer aldığı en önemli bölgesel örgütlerden biri olduğunu söylüyor: “Çin liderliği için ŞİÖ günümüzün başlıca sorunlarıyla başa çıkmada etkili olmasa da uluslararası arenada mevcut ilişkilerin sürdürülmesine aka ehemmiyet veriliyor.” Miami Üniversitesi’nden Çin siyaseti uzmanı June Teufel Dreyer, ŞİÖ’nün bir diyalog platformu olmaktan çıkıp “üye ülkelerin vatandaşlarına somut sonuçlar getiren tam teşekküllü bir pratik işbirliği mekanizmasına” dönüşmek istediğini belirtiyor. Ancak bu dönüşümün ne amaçla ve nasıl bir yolla olacağı belirsizliğini koruyor. “Çin Devlet Başkanı Xi Jinping için Tianjin’deki toplantıya başkanlık etmek ona olumlu bir tanıtım sağlayacak ve muhtemelen yeni bir küresel dünya düzeninin lideri olarak imajını daha da güçlendirecektir.” Hindistan’ın katılımı denklemi değiştirebilir Rusya-Ukrayna Savaşı’nın başlamasından bu yana Hindistan, Rus petrolünün önemli bir alıcısı haline geldi ve Washington ile gerilimi artırdı. Başbakan Modi, Çin’le görüştükten sonra bu ülkeyle ilişkilerin geliştirilmesinde “istikrarlı bir ilerleme” kaydedildiğini belirtti ve “birbirlerinin çıkarlarına saygı duyduklarını ve hassas olduklarını” anlatım etti. REKLAM Hindistan’ın ŞİÖ’ye girişi Rusya ve Çin’in birlik üzerindeki hakimiyetine meydan okuma potansiyeli taşıyor. Ticari bağlarına rağmen Hindistan’ın Rusya’nın Ukrayna’daki savaşına ya da Çin’in Tayvan ve Güney Çin Denizi üzerindeki adalet iddialarına anlamlı bir destek sunması pek olası değil. Hindistan ayrıca uzun zamandır Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nde daimi bir koltuk istiyor ancak muhtemelen Batı üzerindeki etkilerinin azalmasını önlemek için Çin ve Rusya’dan sadece ılımlı bir destek aldı. Yine de Yeni Delhi, Washington hariç ticaretinde belirsizlik yaymaya devam ettiği sürece fazla az şey kaybedecek gibi görünüyor. Hindistan haziran ayında ŞİÖ savunma bakanları toplantısında ortak bir bildiriyi imzalamayı reddetti çünkü bildiride 22 Nisan’da Hindistan kontrolündeki Keşmir’de turistlere yönelik ölümcül silahlı saldırıdan bahsedilmemesini Pakistan yanlısı bir tutum olarak değerlendirdi. Kalkınma bankası ve enerji işbirliği Şangay İşbirliği Örgütü’nün bu zirvesinden öne çıkan bir öbür önemli karar da Çin’in bir kalkınma bankası kurulmasını hızlandırmayı ve enerji işbirliği için uluslararası bir platform oluşturmayı planladığını duyurması oldu. REKLAM Xi, ŞİÖ’nün kapsamını genişletmeye çalışıyor. Örgüt tarafından yönetilen bir kalkınma bankası için ilk planları açıkladı, yeşil ve enerji endüstrileri için bir işbirliği platformu başlattı ve önümüzdeki üç yıl içinde örgütün üyelerine 1,4 milyar dolarlık kredi sözü verdi. Xi ayrıca ŞİÖ üyesi ülkelerin ABD tarafından kontrol edilen GPS sistemine alternatif olarak Çin’in BeiDou uydu sistemini kullanmalarının önünü açtığını söyledi. Putin, ŞİÖ’nün “dünyada daha adil ve eşit bir küresel yönetişim sistemi oluşturma çabalarında öncü rol üstlenebileceğine” inandığını söyleyerek Xi’nin girişimlerini desteklediğini anlatım etti. Xi, ülkelerin Soğuk Savaş düşüncesini, rakip kuvvet bloklarını ve zorbalığı reddetmeleri ve bunun yerine BM merkezli uluslararası sistemi korumaları gerektiğini vurguladı. Xi, çoklu kuvvet merkezlerine sahip bir dünya düzeni ve daha adil ve dengeli bir küresel yönetişim sistemi çağrısında bulundu. ABD’nin Çin’e yönelik misli yaklaşımına atıfta bulunarak Soğuk Savaş zihniyeti olarak adlandırdığı politikalara karşı konuşan Xi, “Soğuk Savaş zihniyetinin, zorbalığın gölgeleri dağılmıyor ve azalan değil artan yeni zorluklar var. Dünya yeni bir çalkantılı değişim dönemine girdi ve küresel yönetişim yeni bir kavşağa geldi” dedi. REKLAM Singapur Ulusal Üniversitesi Lee Kuan Yew Kamu Politikası Okulu’nda profesör olan Alfred Wu, Xi’nin “alternatif bir dünya düzeni sağlamaya çalıştığını, çünkü ABD liderliğindeki dünya düzeninin aka ölçüde düşüşte olduğunu” belirtiyor. Putin’den Xi’ye kritik destek Rusya’nın Çinli ortaklarıyla beraber Uluslararası Para Fonu ve Dünya Bankası’nda reform yapılmasını desteklediğini söyleyen Putin, “Finansın, küresel çoğunluğun çıkarlarına aksi düşen yeni sömürgeciliğin bir aracı olarak kullanılmasına son verilmesi elzemdir” dedi. Çin, ŞİÖ’nün küresel sahnede daha aka bir rol üstlenmesi konusunda istekli olsa da örgütün ne kadar etkili olabileceği henüz belli değil. Örgüt geçmişte üye devletlerin emniyet girişimlerini desteklemeye odaklanmıştı. Çin, örgütün terörizm, ayrılıkçılık ve aşırıcılıkla mücadelede etkili olduğunu belirtiyor. Güney Kaliforniya Üniversitesi’nde Uluslararası İlişkiler Profesörü Derek Grossman, “Terörle mücadele tatbikatları, kendi başına terörle mücadeleden ziyade otoriter rejimlere yönelik tehditlere karşı koymakla ilgili” yorumunu yapıyor. Grossman’a göre ŞİÖ zirvesinin erişimi ve etkisi nihai olarak sınırlı olsa bile bir şey açık: “Çin diplomatik bir yükselişte ve ABD kendi kendini yok ediyor.” Erdoğan da zirveye katılmıştı Cumhurbaşkanı Erdoğan da gözlemci ülke lideri olarak zirveye katılım gerçekleştirdi. Çin, Rusya ve İran liderleriyle görüşen, toplu görüşmeye de katılan Erdoğan, Çin dönüşü yaptığı açıklamada, “Çin, Türkiye’nin bölgesel ehemmiyet ve etkisinin farkında. Bu nedenle Türkiye’yi önemli bir aktör olarak görüyor. Çin ile ilişkilerimizi geliştirmenin gayreti içerisindeyiz. Ekonomik ilişkilerden dijital teknolojilere, enerjiden sağlığa birçok alanda amel birliği fırsatlarını değerlendiriyoruz. Biz, dünyaya yalnızca Doğu-Batı ekseninde bakmıyoruz” açıklamasını yaptı.